De psychologie achter het ‘succes’ van lockdowns wereldwijd
De psychologie achter het ‘succes’ van lockdowns wereldwijd

De psychologie achter het ‘succes’ van lockdowns wereldwijd

Als je mij 2 jaar geleden had verteld dat de hele wereld op slot zou gaan, en de overgrote meerderheid van alle mensen wereldwijd ‘braaf’ thuis zou blijven, had ik je absoluut niet geloofd. Misschien dat het zou werken in landen met een strak regime, maar bij een mondig, nuchter en zelfdenkend volk als Nederland? No way. Maar blijkbaar heb ik dat verkeerd ingeschat. Met verbazing zie ik hoe iedereen (inclusief ikzelf) zich braaf, al mopperend, voegt naar de maatregelen. Van thuiswerken tot aan de avondklok. Met verbazing heb ik de afgelopen tijd om me heen, en naar mezelf, gekeken. Hoe kan dit? Welke psychologische effecten spelen hierbij een rol? Zijn we net als kikkers die langzaam gekookt worden en niet uit de pan springen? Of kiezen we er allemaal bewust voor en staan we vierkant achter de maatregelen?

Disclaimer: Met dit artikel heb ik niet de intentie om mensen op te zetten tegen het beleid van de overheid en de maatregelen. Het gaat me puur om de onderliggende effecten.

We conformeren ons

Wereldwijd zien we dat mensen hun gedrag aanpassen aan de regels van de overheid. De overgrote meerderheid houdt zich aan de maatregelen, van verplicht thuiswerken, tot een compleet land in lockdown. Er wordt weinig geprotesteerd, althans, niet openlijk. We passen ons aan. Sociaal psychologen noemen dit conformisme: een verandering in iemands gedrag als gevolg van de reële of ingebelde invloed van andere mensen.

Waarom veranderen we ons gedrag?

We conformeren ons niet zomaar. Daar gaat iets aan vooraf, invloed in dit geval. Deze invloed wordt onderverdeeld in twee soorten: informationele sociale invloed en normatieve sociale invloed.

Gedrag van anderen als bron van informatie

Wanneer we het gedrag van anderen als bron van informatie zien, is dat informationele sociale invloed. Wanneer we zelf niet goed weten hoe we ons moeten gedragen, kijken we naar anderen. Hun gedrag vormt dan een bron van informatie over hoe we ons zouden moeten gedragen. Bij informationele sociale invloed is er vaak ook een grote innerlijke acceptatie, het gedrag is dus niet alleen aan de buitenkant hetzelfde, maar je gaat er ook hetzelfde over denken.

Informationele sociale invloed heeft vooral effect bij de volgende situaties:

  • Als de situatie onduidelijk is;
  • Als er sprake is van een crisis;
  • Als andere mensen deskundigen zijn.

De bovenste twee situaties zijn beide van toepassing op de coronacrisis. De situatie was (en is) onduidelijk, de ziekte onbekend en de gevolgen zijn mogelijk dramatisch. Daarnaast is er sprake van een crisis. Verder zitten talkshows vol met deskundigen, die ons vertellen wat er aan de hand is en hoe we ons zouden moeten gedragen.

Gedrag veranderen om geaccepteerd te worden

Naast dat we het gedrag van anderen gebruiken als informatie, is er ook groepsgedrag; mensen zijn kuddedieren en willen niet buiten de boot vallen. Als het om conformisme gaat hebben we het hier over normatieve sociale invloed. Deze invloed van andere mensen zorgt ervoor dat wij ons conformeren om aardig gevonden en geaccepteerd te worden. Bij deze invloed zie je ook een openlijke overname van gedrag, maar een groot verschil met de informatieve sociale invloed is dat dit niet tot innerlijke acceptatie hoeft te leiden.

In de huidige coronacrisis is dit terug te zien in bijvoorbeeld de berichten op sociale media. Mensen die met stevige afkeer spreken over iedereen die het waagt een kritische vraag te stellen. Vraag jezelf eens af, wat doet dit met je? Heb je de neiging om je vragen dan maar voor je te houden? Andere berichten zijn misschien juist heel kritisch en verklaren iedereen voor gek die corona als meer dan een stevige griep zien. Waar sta jij in dit verhaal? Welk gedrag vertoon je? En, sta je innerlijk volledig achter het gedrag dat je uiterlijk laat zien? Of wil je vooral geen problemen, en hoop je dat het allemaal zo snel mogelijk weer normaal wordt?

Verschillende onderzoeken met onder andere hersenscans laten zien dat het veel moeite kost om druk van anderen te weerstaan en een afwijkende mening te hebben. Hieruit blijkt onder andere dat de amygdala (actief bij emoties, vooral angst) en de nucleus caudatus (reguleert sociaal gedrag) oplichten wanneer iemand een antwoord geeft dat afwijkt van de groep (Berns et al, 2005). Bij proefpersonen die zich conformeerden aan de groep door een fout antwoord te geven, gebeurde dit niet.

Op YouTube zijn verschillende filmpjes te vinden over groepsdruk. In onderstaand filmpje zie je wat er gebeurt als de rookmelder begint te piepen en de kamer zich vult met rook.

Hoe werkt groepsdruk?

Waar komen we uit?

De samenleving polariseert behoorlijk door de lengte van deze crisis. Voor- en tegenstanders worden steeds uitgesprokener in hun mening. Beide kanten hebben voorbeelden genoeg om hun meningen te onderbouwen. Als je de verhitte discussies ziet en hoort, kan het soms lijken alsof we nooit meer op één lijn komen. Nu is dat natuurlijk ook nog nooit het geval geweest, verschil van mening is al zo oud als onze natie. Maar hoe sterk de meningen ook zijn, afgelopen week heeft één ding duidelijk gemaakt. Een week van sneeuw, ijs en volop schaatsplezier. Als er iets anders is wat ons samenbindt, dan kan het ook heel snel weer gezellig worden. Dan hoeft het even niet meer over covid19 te gaan, maar zijn we gewoon weer één volk.